ΣΤΕΦΑΝΟΥ Z. ΓΡΗΓΟΡΗΣ φιλολογία + διδασκαλία

γγΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΤΗ

Εστίαση

[Αναφέρεται στη σχέση του αφηγητή με τα υπόλοιπα πρόσωπα της ιστορίας, τη

γνώση τους για την υπόθεση.]

•  Μηδενική             —-·>-    Ο αφηγητής ξέρει περισσότερα από ό,τι τα πρόσωπα,

είναι έξω από τη δράση (παντογνώστης). Αφηγητής > Πρόσωπα

•  Εσωτερική          —**    Ο αφηγητής ξέρει όσα και τα πρόσωπα.

Αφηγητής = Πρόσωπα

•  Εξωτερική               *-    Ο αφηγητής ξέρει λιγότερα από τα πρόσωπα.

Αφηγητής < Πρόσωπα

Οπτική γωνία

[Αναφέρεται στην προοπτική του αφηγητή απέναντι στην ιστορία, τη σχέση του με

την υπόθεση.]

•  Εσωτερική           —*-   Την ιστορία αφηγείται ο βασικός ήρωας ή ένα δευτε-
οπτική γωνία         ρεύον πρόσωπο (αφηγείται μόνο όσα υποπίπτουν στην

αντίληψη του).

•  Εξωτερική            —>-   Ο αφηγητής βρίσκεται έξω από την υπόθεση, αφηγεί-
οπτική γωνία         ται σε τρίτο πρόσωπο.

Ο τύπος του αφηγητή

1.  Με βάση τη συμμετοχή του στην ιστορία:

•    Ομοδιηγητικός: Συμμετέχει στην ιστορία την οποία αφηγείται είτε ως πρωτα­γωνιστής (αυτοδιηγητικός αφηγητής) είτε ως παρατηρητής ή αυτόπτης μάρτυ­ρας.

•    Ετεροδιηγητικός: Δεν έχει καμιά συμμετοχή στην ιστορία που αφηγείται.

2. Με βάση το αφηγηματικό επίπεδο:

•    Ενδοδιηγητικός: Αφηγείται γεγονότα που ανήκουν στην κύρια αφήγηση.

•    Εξωδιηγητικός: Αφηγείται γεγονότα και πράξεις ξένα προς το κύριο κείμενο της αφήγησης (εισαγωγικές αφηγήσεις, πρόλογοι…)

•    Μεταδιηγητικός: Αφηγείται γεγονότα που συνιστούν δευτερεύουσα αφήγη­ση (που ενσωματώνεται στην κύρια αφήγηση, είναι αφήγηση μέσα στην αφή­γηση), εγκιβωτισμένη αφήγηση.

Ο αφηγητής δεν ταυτίζεται με το συγγραφέα. Σε όσες περιπτώσεις ταυτίζονται τα δύο πρόσωπα μιλάμε για αυτοβιογραφία (αυτοδιηγητική αφήγηση).

Αφηγηματικοί τρόποι

      α) Διήγηση

-    Τριτοπρόσωπη αφήγηση

 β) Μίμηση

-    Πρωτοπρόσωπη αφήγηση

-    Διάλογος

-    Εσωτερικός μονόλογος

         γ) Μεικτός τρόπος (Συνδυασμός διήγησης και μίμησης) 5) Περιγραφή ε) Σχόλιο στ) Ελεύθερο πλάγιο ύφος

Ο χρόνος στην αφήγηση

•   Ιστορικός: Δηλώνει το πόνε χρονολογικά συνέβησαν τα γεγονότα που παρου­σιάζονται (το πότε).

•   Πραγματικός/Αφηγημένος: Δηλώνει το διάστημα που καλύπτουν τα γεγονότα που παρουσιάζει η αφήγηση (το πόσο).

•   Αφηγηματικός: Δηλώνει το πώς αξιοποιείται, πο5ς παρουσιάζεται ο χρόνος στη διαδικασία της αφήγησης (το πώς):

α) ως προς τη σειρά παρουσίασης των γεγονότων:

-  Ευθύγραμμος (όταν ακολουθεί τη φυσική σειρά των γεγονότων).

-  Με αναχρονίες (όταν γίνονται ανακατατάξεις στη φυσική σειρά των γεγο­
νότων):

•   Αναδρομές ή αναδρομικές αφηγήσεις ή αναλήψεις ή FLASH  BACK(επιστρο­φή στο παρελθόν).

•   πρόδρομες αφηγήσεις ή προλήψεις (αναφορές γεγονότων που θα συμβούν αργότερα).

β) ως προς το ρυθμό παρουσίασης των γεγονότων:

-   Επιτάχυνση.

-   Επιβράδυνση.

-   Παράλειψη ή έλλειψη.

γ) ως προς το σημείο έναρξης της υπόθεσης: ~ από την αρχή της υπόθεσης^-

-  από τη μέση της υπόθεσης

0 αφηγηματικός χρόνος ■

  Ο αφηγηματικός χρόνος είναι βασικό στοιχείο της αφήγησης και διακρίνεται:

-   στο χρόνο του πομπού, δηλαδή την εποχή στην οποία ζει ο συγγρα­φέας,

-   στο χρόνο του αφηγητή, που συνήθως ταυτίζεται με το χρόνο των γεγονότων της αφήγησης, και

-   στο χρόνο του δέκτη, δηλαδή την εποχή στην οποία ζει ο αναγνώστης.

Ο χρόνος αυτός είναι εξωκειμενικός και δεν έχει σχέση με την αφή­γηση.

             Ο εσωτερικός/εσωκειμενικός χρόνος μπορεί να διακριθεί στο χρόνο  της ιστορίας και στο χρόνο   της αφήγησης:         

             .  ο χρόνος της ιστορίας είναι ο φυσικός χρόνος στον οποίο εκτυλίσσεται η ιστορία, η φυσική σειρά των γεγονότων.

•  Ο χρόνος της αφήγησης δε συμπίπτει με το χρόνο της ιστορίας, γιατί τα γε­
γονότα της αφήγησης δεν ακολουθούν πάντοτε τη φυσική χρονική
σειρά. Ο αφηγητής συχνά παραβιάζει την ομαλή χρονική πορεία για
να γυρίσει προσωρινά στο παρελθόν, ή αφηγείται ένα γεγονός που
πρόκειται να διαδραματιστεί αργότερα. Έτσι, προκύπτουν παραβιά­
σεις στη φυσική σειρά των γεγονότων, που τις ονομάζουμε αναχρο-
νίες και τις διακρίνουμε σε:

-   Αναδρομικές αφηγήσεις/αναδρομές ή αναλήψεις Εί­ναι η τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος. Η μετατόπιση αυτή του χρόνου της αφήγησης και η επιστροφή στο αρχι­κό χρονικό σημείο μπορεί να είναι σύντομη ή εκτεταμένη.

-   Πρόδρομες αφηγήσεις/προλήψεις: Ο αφηγητής κάνει λόγο εκ των προτέρων για γεγονότα που θα γίνουν αργότερα, αναφέρεται δη­λαδή σε ένα μελλοντικό σημείο της αφήγησης.

                   Άλλες τεχνικές με τις οποίες παραβιάζεται η ομαλή, φυσική χρονική σειρά:

                         In medias res: Η λατινική αυτή φράση σημαίνει «στο μέσο των πραγ­μάτων», δηλαδή στη μέση της υπόθεσης, και αποτελεί μια τεχνική της α­                           φήγησης, σύμφωνα με την οποία το νήμα της ιστορίας δεν ξετυλίγεται από την αρχή, αλλά ο αφηγητής μάς μεταφέρει στο κρισιμότερο σημείο    της πλοκής και έπειτα, με αναδρομή στο παρελθόν, παρουσιάζονται όσα προηγούνται του σημείου αυτού. Με την τεχνική αυτή διεγείρεται το ενδιαφέρον του αναγνώστη και η αφήγηση δε γίνεται κουραστική.

•   Εγκιβωτισμός: Σε κάθε αφηγηματικό κείμενο υπάρχει μια κύρια αφήγηση, που αποτελεί την αρχική ιστορία, και μικρότερες, δευτε­ρεύουσες αφηγήσεις μέσα στην κύρια αφήγηση, που διακόπτουν την ομαλή ροή του χρόνου. Αυτή η «αφήγηση μέσα στην αφήγηση» ονομάζεται εγκιβωτισμένη αφήγηση ή εγκιβωτισμός.

•   Παρεκβαση/παρεμβλητη (εμβόλιμη) αφήγηση: Είναι η προσωρι­νή διακοπή της φυσικής ροής των γεγονότων και η αναφορά σε άλ­λο θέμα που δε σχετίζεται άμεσα με την υπόθεση του έργου.

•   Προϊδεασμός/προσήμανση: Είναι η ψυχολογική προετοιμασία τουαναγνώστη από τον αφηγητή για το τι πρόκειται να ακολουθήσει.

•     Προοικονομία: Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας διευθετεί τα γεγονότα και δημιουργεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις, ώστε η ε­ξέλιξη της πλοκής να είναι για τον αναγνώστη φυσική και λογική.

Ο χρόνος της αφήγησης, με κριτήριο τη διάρκεια των γεγονότων, έχει τις ακόλουθες σχέσεις με το χρόνο της ιστορίας:

•     Ο χρόνος της αφήγησης μπορεί να είναι μικρότερος από το χρόνο της
ιστορίας, όταν ο αφηγητής συμπυκνώνει το χρόνο (συστολή του χρό­
νου) και παρουσιάζει συνοπτικά (σε μερικές σειρές) γεγονότα που έ­
χουν μεγάλη διάρκεια. Με τον τρόπο αυτό επιταχύνεται ο ρυθμός της

. αφήγησης.

•   Ο χρόνος της αφήγησης μπορεί να είναι μεγαλύτερος από το χρόνο της ιστορίας, όταν ο αφηγητής επιμηκύνει το χρόνο (διαστολή του χρόνου) και παρουσιάζει αναλυτικά γεγονότα που διαρκούν ελάχι­στα. Με τον τρόπο αυτό επιβραδύνεται ο ρυθμός της αφήγησης.

•   Ο χρόνος της αφήγησης είναι ίσος με το χρόνο της ιστορίας, συνή­θως σε διαλογικές σκηνές.

Ανακεφαλαιώνοντας, οι τεχνικές με τις οποίες ο συγγραφέας συ­ντομεύει το χρόνο της αφήγησης είναι:

•   Η επιτάχυνση: γεγονότα που έχουν μεγάλη διάρκεια παρουσιάζο­νται σύντομα.

•   Η παράλειψη: κάποια γεγονότα δεν αναφέρονται καθόλου, επειδή δε σχετίζονται με την ιστορία.

•   Η περίληψη: όταν τα ενδιάμεσα γεγονότα παρουσιάζονται συνο­πτικά.

•   Η έλλειψη ή το αφηγηματικό κενό: όταν ο αφηγητής παραλείπει ένα τμήμα της ιστορίας ή κάποια γεγονότα που εννοούνται εύκολα ή δε συμβάλλουν ουσιαστικά στην πλοκή.

Η τεχνική με την οποία ο συγγραφέας διευρύνει το χρόνο της αφή­γησης είναι:

•     Η επιβράδυνση: γεγονότα που έχουν μικρή διάρκεια παρουσιάζο­νται εκτεταμένα.

 Άλλες φορές παρατηρούμε μια φράση ή ένα βασικό θέμα να επαναλαμβάνεται στερεότυπα, κατά διαστήματα, στο έργο. Τότε μιλάμε για ένα μοτίβο το οποίο έχει κάποια συγκεκριμένη λειτουργία μέσα στην αφήγηση. Μπορεί δηλαδή να κλιμακώνει τη δράση ή να περιγράφει μια ψυχική κατάσταση κ.ά.

Λογοτεχνία Κατεύθυνσης .

 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ: 1. Ο Κ.Π.Καβάφης στον Καισαρίωνα προσπαθεί να συγκεράσει το ιστορικό, το αισθησιακό και το δραματικό στοιχείο. Να σχολιαστεί η παραπάνω άποψη.
2. Τι προσπαθεί να πετύχει ο ποιητής με την χρήση του πληθυντικού αριθμού:«Βερενίκες» και «Κλεοπάτρες»;
3. Να σχολιάσετε τη γλώσσα και το ύφος του ποιήματος

. 4. Ποιος κατά τη γνώμη σας είναι ο στόχος του ποιητή;

5. Να εντοπίσετε το κοινό σημείο που εμφανίζεται ως προς το περιεχόμενο του ποιήματος «Καισαρίων» με το ποιήμα «Τέμεθος Αντιοχεύς 400 μ.χ» που ακολουθεί. Κ.Π.Καβάφης Τέμεθος, Αντιοχεύς 400 μ.χ Στίχοι το νέου Τεμέθου το ρωτοπαθο ς. Με τίτλον «^Ο Εμονίδης»-το Αντιόχου Επιφανο ς Ϊ προσφιλής τα ρος· νας περικαλλής νέος κ Σαμοσάτων. Μά iν Cγιναν ο στίχοι θερμοί, συγκινημένοι εrναι πού Ϊ Εμονίδης ( πό τήν παλαιάν κείνην ποχή· τό κατόν τριάντα πτά τ ς Βασιλείας ^Ελλήνας-Dσως καί λίγο πρίν) στο ποιήμα τέθη ς kνομα ψιλόν· ε άρμοστον κ τούτοις.
Μιά γάπη το Τεμέθου τό ποιήμα κφράζει ραίαν κι ξίαν α το. Εμε ς ο μυημένοι ο φίλοι του ο στενοί· μείς ο μυημένοι γνωρίζουμε για ποιόνα γράφησαν ο στίχοι. Ο νίδεοι Αντιοχε ς διαβάζουνΕμονίδην.

 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποιήμα στις δυο πρώτες στροφές έχει ιστορικό χαρακτήρα γιατί ο ποιητής αναφέρεται στο περιεχόμενο της συλλογής των επιγραφών που αφορούν τους Πτολεμαίους, ενώ γίνεται μία μικρή μνεία στον Καισαρίωνα ως πρόσωπο ιστορικό. Με έμμεσο τρόπο δίνονται ιστορικές πληροφορίες ενώ στο τέλος της στροφής, ο ποιητής αναφέρεται στην κατάληψη της Αλεξάνδρειας από τις ρωμαϊκές λεγεώνες το 30 π.χ και στον θάνατο του Καισαρίωνα. Εν συνεχεία στην τρίτη στροφή στους στίχους 20-25 διαφαίνεται καθαρά ο αισθησιακός χαρακτήρας του ποιήματος. Ο Κ.Π.Καβάφης πλάθει τη μορφή του όμορφου και νεαρού Καισαρίωνα. Η ομορφιά του είναι ονειρώδης και συμπαθητική και η λυρικότητα κατακλύζει τον ποιητή. Στο τέλος συνυπάρχει το δραματικό με το ιστορικό στοιχείο. Ο θάνατος του Καισαρίωνα αφενός αποτελεί ένα ιστορικό γεγονός, αφετέρου όμως έχει και δραματικό χαρακτήρα γιατί είναι άδικος και τραγικός. Ο Καισαρίων αποτελεί ένα πρόσωπο συντριμμένο, υποταγμένο στη μοίρα του, ανίκανο να αντιδράσει, που ταλανίζεται από τα λάθη της μητέρας του. Μας θυμίζει ένα παιδί που βγαίνει από αρχαία τραγωδία. Πίσω από αυτόν κρύβονται όλοι οι ηττημένοι και αδικημένοι της ζωής.
2. Η αντίθεση «Κλεοπάτρες» και «Βεατρίκες» από τη μια και ο «Καισαρίων» από την άλλη έχει ως απώτερο στόχο να τονιστεί η μοναδικότητα και η ιδιαιτερότητα της παρουσίας του Καισαρίωνα, που τελικά αποτέλεσε την αφόρμηση της ποιητικής δημιουργίας του Καβάφη. Η χρήση του πληθυντικού αριθμού έρχεται να δηλώσει και την υποβαθμιστική αντίληψη του Καβάφη για τις ιστορικές προσωπικότητες των γυναικών. Η παρουσία αυτών των γυναικών όσο λαμπρή και ξεχωριστή αν θεωρείται, δεν διαφέρει ιδιαίτερα με τις υπόλοιπες γνωστές ιστορικές προσωπικότητες. Η ειρωνικότητα είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό αυτών των στίχων. Ουσιαστικά αποτελεί μια τυπική εξομοίωση αυτών των προσωπικοτήτων με όλες τις άλλες ιστορικές φυσιογνωμίες.
3. Η γλώσσα του ποιήματος είναι δημοτική με πολλούς λόγιους τύπους. «εν μέρει», «επιχείρησις των», «είλκυε», «εν τη λύπη σου» και λέξεις του ιδιώματος της Κωνσταντινούπολης («εμορφιά», «με φάνηκε»). Το ύφος του ποιήματος κινείται σε δύο επίπεδα. Στην πρώτη και τη δεύτερη ενότητα είναι ειρωνικό, πεζολογικό και αφηγηματικό χωρίς την παρουσία επιθέτων και σχημάτων λόγου. Στην τρίτη ενότητα γίνεται πιο ζωντανό, παραστατικό, ποιητικό και στο τέλος δραματικό. Ο Κ.Π.Καβάφης περιγράφει με έντονη λυρικότητα τον νεαρό Καισαρίωνα. Γενικά, όμως το ύφος ολάκερου του ποιήματος χαρακτηρίζεται για την ακροβολογία, τη λιτότητα και τη σαφήνεια.
4. Ο στόχος του ποιητή είναι να τονίσει τη μεγάλη δύναμη της ποίησης, η οποία επιστρατεύεται για να καλύψει το κενό που άφησε η ιστορία και να αποκαταστήσει την αδικία που έκανε στον νεαρό Καισαρίωνα. Η ποιήση αποτελεί τον αέναο ουρανό του ποιητή που τον βοηθά να σκιαγραφήσει τη μορφή του νεαρού Καισαρίωνα και να υμνήσει την ομορφιά του, εσωτερική και εξωτερική, που χάνεται ανεπάντεχα στην πιο τρυφερή τους ηλικία. Ο αναγνώστης παρατηρεί την απογοήτευση του ποιητή βλέποντας την ομορφιά να χάνεται άδικα και άδοξα και τη θέση της να παίρνει η ασχήμια και η φαυλότητα. Ο Γ. Θεμέλης επισημαίνει αναλογίες ανάμεσα στον ποιητή και το ποιητικό υποκείμενο. Ο Κ.Π.Καβάφης στρέφεται προς αυτόν τον άνθρωπο, γιατί είναι και ο ίδιος ένα μ΄αυτό και η εποχή του σε γενικές γραμμές, ύστερα από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, έχει τα γνωρίσματα της παρακμής μοιάζει πολύ με την Αλεξανδρινή, προς την οποία στρέφεται ο ποιητής. Επίσης στο ποιήμα αυτό ο ποιητής εξομολογείται την διαδικασία που ακολουθεί για τη δημιουργία ενός καβαφικού ποιήματος.Εξηγεί ότι αντλεί τα θέματά του από την ιστορία (των ελληνιστικών χρόνων). Κυρίως ελκύεται από ιστορικά πρόσωπα για τα οποία δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες. Το γεγονός αυτό τον βοηθά να πλάσει ελεύθερα τις μορφές αυτές χρησιμοποιώντας την έμπνευση και την ποιητική του έκφραση. Οπότε ο στόχος που υπηρετεί το συγκεκριμένο ποιήμα είναι διπλός.
5. Και τα δυο ποιήματα δηλώνουν την αφόρμηση της ποιητικής δημιουργίας του Καβάφη. Στον «Καισαρίωνα» πηγή έμπνευσης αποτελεί ένα πρόσωπο που μπορεί να εμφανίζεται ιστορικά ασήμαντο, αλλά αυτή η ιστορική ανυπαρξία και η αδικία ωθούν τον Καβάφη να επιστρατεύσει την ποίηση και να αναγάγει τον Καισαρίωνα σε σημαντική ποιητική φυσιογνωμία. Ο ποιητής αποκαθιστά την ιστορική αδικία και φέρνει στην επιφάνεια σκέψεις και συναισθήματα που η επιστήμη της ιστορίας δε θα μπορούσε έτσι κι αλλιώς να αποδώσει μια και δεν έχει ούτε τα μέσα αλλά ούτε και τη φιλιδοξία.
Στον «Τέμεθο», ο Τέμεθος συγκινείται από τον Εμονίδη οπότε τα συναισθήματα θαυμασμού και αγάπης γι΄αυτόν γίνονται η αφόρμηση, για να γράψει ένα ποιήμα. Τον ποιητή Τέμεθο τον αφήνει αδιάφορο η ιστορική παρουσία του Αντίοχου που προσδίδει κύρος στον Εμονίδη και ενδίδει ποιητικά στα συναισθήματα που του γέννησε. Ο Εμονίδης καταξιώνεται μέσα από το ποιήμα και παραδίδεται στην ιστορία και στην μνήμη των ανθρώπων. Ως ένδειξη τιμής ο Τέμεθος επιλέγει μάλιστα να τιτλοφορήσει το ποιήμα του με το όνομα «Εμονίδης».